online redactie

Buxheimer Orgelbuch: Salve Regina

In Bladmuziek! on 5 april 2011 at 10:01

Salve Regine Misericordie versie 3 8 pag

Salve Regina

Uit: Buxheimer Orgelbuch. München, Bayerische Staatsbibliothek, Mus. 3725 = Cim. 352b, ff. 40-41.

Het Buxheimer Orgelbuch is een verzameling bewerkingen van vijftiende-eeuwse composities, opgeschreven in orgeltabulatuur: de bovenmelodie (met diminuties) is in noten genoteerd, de twee onderstemmen in letters en tekens. Het grootste deel van het corpus middeleeuwse muziek is ontsloten in de negentiendeen de twintigste eeuw, door musicologen. Het Buxheimer Orgelbuch werd getranscribeerd door Bertha Antonia Wallner, en gepubliceerd in Das Erbe Deutscher Musik in 1958.

de verzameling van ongeveer 250 stukken bevat composities van o.a. Paumann, Dufay, Binchois, Bedyngham, Ciconia, and Dunstable. Dit zijn veelal de groten van die tijd geweest. Mooi is dat het Orgelbuch laat zien hoe er werd geïmproviseerd op de stukken, en zeker ook welke retorische formules werden gebruikt. Als interpreet van deze muziek kun je zien dat ritmiek, samenklank en opbouw uitdrukking geeft aan -hier- de aanbidding van Maria, maar ook dat in de ritmiek aanwijzingen te lezen zijn voor articulatie en taalformules. Als je woorden zou gebruiken om de functies van passages aan te geven zou je kunnen zeggen: beginformule (let op, ik begin); afsluitformule (cadens, ik zet een punt, of ben even klaar); verkoopargument (let op, er komt nu iets belangrijks); verrukking (maat 43 bijvoorbeeld, met een extra noot in de middenstem); uitsmijters (maat 155 f,g in de bovenstem – die kunnen zoals een Stehgeiger zou doen worden weggesmeten). Voor het spelen helpt het denk ik zeer om bij elke passage te weten wat de uitdrukking is: of het voortgaat, terughoudt, stilstaat of haast heeft. Ook in de samenklank is er een verhaal, eenvoudiger, zeker, maar toch erg belangrijk.

De metrische complexiteit zou ik verleidelijk willen noemen. Koordirigent Jan Boogaarts drukte eens uit dat polyfonie een zelfstandigheid van metrum en ritme inhoudt, niet een zelfstandigheid van toonhoogte.

De laat-middeleeuwse metriek was ingedeeld volgens het principe van het perfecte (in drieën) en het imperfecte (in tweeën). Aldus kan de bovenmelodie gespeeld worden als constructen van 2, 3 en 4 (soms zelfs 5). Met gestippelde haken is aangegeven wat mogelijk zou zijn, waarbij van enige ambivalentie vaak sprake is.

Tevens is spaarzaam wat articulatie toegevoegd. De suggesties willen de indruk wekken dat voordracht en interpuctie, als in een stuk proza, zeer gewenst is en dat dit het verstaan van de muziek enorm bevordert.

Het spelen van deze muziek kan moeilijk zijn omdat de stemmen pas als ze samen klinken zinvol worden. Ook is het verschuiven van “accenten”, of van articulaties als th aan het begin van een haak en dh voor de rest onder de haak moeilijk wellicht: het verticale maatgevoel kan wat wiebelig worden. Dat is echter ook het spannende in deze muziek. Er is een voorstellingswijze dat het aldus verschuiven van de “tactus” een uitdrukking is van de eeuwige verandering in de maatvoering van de planeten die klinken in de harmonie der sferen: de eigenlijke muziek voor de geletterde Middeleeuwer.

De bezetting zou heel goed dubbel of zelfs driedubbel kunnen. De orgels in de vijftiende eeuw konden zeer luid zijn, en stralend klinken. Een bezetting van 4′ en 8′ kan heel mooi klinken, zeker in een tempo van mm 72 of hoger, en als de articulatie scherp is. Daarom zijn renaissance-instrumenten aan te bevelen, of een consort droomfluiten met een stevige grootbas erbij. Zeker ook is te experimenteren met een bezetting van basset (of 2 ) in de bovenstem en twee of vier (alt)gamba’s in de onderstemmen, of wellicht de bassets combineren met een regaal. Het is mooi als het heel rijk en goed gearticuleerd klinkt!

 

Advertenties

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s

%d bloggers liken dit: